Tiếng vỗ tay và những người vắng mặt

Tháng 11/2016, tại Đức, Uli Hoeneß được bầu trở lại làm Chủ tịch câu lạc bộ Bayern Munich với khoảng 98,5% số phiếu. Ông từng đóng góp nhiều năm cho đội bóng và vẫn nhận được sự ủng hộ rất lớn của các thành viên. Nhưng cuộc trở lại ấy có một chi tiết không thể bỏ qua: năm 2014, ông bị kết án ba năm rưỡi tù vì trốn thuế 28,5 triệu euro; đến tháng 2/2016, ông được trả tự do trước thời hạn, với phần án còn lại được cho hưởng án treo.

 

Câu chuyện ấy đặt ra một tình huống khó xử: một người có thể được yêu mến vì những đóng góp cho một cộng đồng, đồng thời đã gây tổn hại đến lợi ích chung của cộng đồng rộng lớn hơn.

 

Những người bỏ phiếu cho Hoeneß có thể nhớ đến thành công ông mang lại cho đội bóng, những năm tháng gắn bó, những tình cảm và ân nghĩa cụ thể. Nhưng ngân sách công thuộc về cả những người chưa từng bước vào sân vận động. Lợi ích của họ không hiện diện đầy đủ trong cuộc bỏ phiếu của một câu lạc bộ.

 

Không thể từ đó kết luận mọi người ủng hộ ông đều coi nhẹ hành vi trốn thuế. Nhưng câu chuyện khiến ta phải nghĩ: sự yêu mến của một nhóm người có thể đi xa đến đâu trong việc khôi phục danh tiếng cho một người từng gây hại đến lợi ích chung?

 

---

 

Tôi nghĩ đến điều ấy khi nhìn những cuộc đón tiếp người vừa ra tù: ăn nhậu tưng bừng, chụp hình đầy tự hào, những lời tán tụng như thể người trở về vừa hoàn thành một hành trình đáng vinh danh.

 

Một bữa cơm đoàn tụ là điều dễ hiểu. Một cái ôm của người thân là điều đáng trân trọng. Không ai phải từ bỏ tình nghĩa chỉ vì người mình thương từng phạm tội.

 

Nhưng khi cuộc vui được đưa ra trước công chúng, khi những lời chúc chuyển thành lời ca ngợi, khi người ta đứng cạnh nhau để phô diễn sự thân thiết và vị thế, câu chuyện đã vượt khỏi phạm vi riêng tư.

 

Lúc ấy, công chúng có quyền hỏi: điều gì đang được tôn vinh?

 

Là cơ hội làm lại cuộc đời? Là tình nghĩa không bỏ nhau lúc khó khăn? Hay là khả năng một người vẫn giữ được tiền bạc, quan hệ và ảnh hưởng sau những sai phạm?

 

Những điều ấy có thể cùng xuất hiện trong một khung hình. Và chính sự lẫn lộn ấy cần được nhìn cho rõ.

 

Người được hưởng lợi thường nhớ rất rõ ân tình; người chịu thiệt có khi không biết mình đã mất gì.

 

Một người có thể hào phóng với bạn bè nhưng thiếu trách nhiệm với cộng đồng. Có thể giúp đỡ những người quanh mình nhưng làm tổn hại đến những người ở rất xa. Có thể được một nhóm người gọi là “sống có nghĩa”, trong khi hậu quả từ hành vi của họ được chia cho vô số người khác gánh chịu.

 

Bởi vậy, câu nói “anh ấy đối với tôi rất tốt” có thể hoàn toàn chân thật, nhưng chưa đủ để đánh giá trách nhiệm của người ấy trước xã hội.

 

Cái tốt mình trực tiếp nhận được thường dễ thấy, dễ nhớ. Thiệt hại chung thì phân tán, chậm xuất hiện, khó quy thành một câu chuyện cụ thể. Trong bàn tiệc có người nhớ một lần được giúp vốn, một lần được cứu nguy, một lần được nâng đỡ. Ngoài bàn tiệc có thể là rất nhiều người mất cơ hội mà chưa từng biết tên người đã góp phần làm mất cơ hội ấy.

 

Sự chênh lệch đó khiến tiếng nói của người mang ơn dễ vang lên hơn tiếng nói của người chịu tổn thương.

 

Có những hành vi mà hậu quả không dừng ở một cá nhân bị hại. Nguồn lực chung bị thất thoát, môi trường cạnh tranh bị bóp méo, quyết định công bị chi phối, niềm tin vào sự công bằng bị xói mòn. Không thể máy móc quy mỗi khoản thất thoát thành một ngôi trường hay một bệnh viện cụ thể. Nhưng nguồn lực đã mất thì những cơ hội sử dụng nguồn lực ấy cũng bị thu hẹp.

 

Người chịu thiệt có thể chưa sinh ra tại thời điểm sai phạm xảy ra. Họ lớn lên trong những điều kiện đã bị ảnh hưởng bởi lựa chọn của thế hệ trước.

 

Vì thế, nói hậu quả có thể chạm tới cả một thế hệ không chỉ là một cách diễn đạt nặng lời. Đó là lời nhắc rằng có những tổn hại kéo dài hơn đời sống của một vụ án.

 

Ngày ra tù của một người không phải ngày kết thúc hậu quả đối với mọi người.

 

Người chấp hành án có một mốc thời gian để trở về. Người chịu tổn thương thường không có một ngày rõ ràng để nói rằng mình đã được bù đắp đủ.

 

Một người có thể đã hoàn thành hình phạt, nhưng những khoản phải khắc phục vẫn còn, những cơ hội đã mất không trở lại, những niềm tin bị phá vỡ chưa được hàn gắn. Bởi vậy, câu “đã trả giá rồi” cần được nói với sự chừng mực. Không có một phép quy đổi đơn giản nào giữa số năm tù của một người với toàn bộ mất mát mà cộng đồng phải gánh.

 

Càng không thể lấy sự tha thứ của bạn bè thay cho sự tha thứ của những người chịu thiệt.

 

Tôi có quyền bỏ qua điều người khác gây ra cho tôi. Nhưng tôi có quyền gì để tuyên bố thay người khác rằng mọi chuyện đã xong? Tôi có thể vui vì bạn mình trở về. Nhưng nếu tôi nhân danh sự bao dung để gạt đi những câu hỏi về trách nhiệm, tôi đã vượt quá phần quyền của mình.

 

---

 

Còn một câu hỏi khó hơn: vì sao có những người sau khi ra tù vẫn được đón tiếp như người thành đạt?

 

Có phải vì trong mắt một bộ phận chúng ta, thành công vẫn được đo trước hết bằng tiền bạc, quan hệ và khả năng chi phối?

 

Nếu một người trở về trong cảnh trắng tay, không còn vị thế, không còn khả năng đem lại lợi ích, liệu những gương mặt ấy có đến đông đủ, những lời chúc tụng ấy có còn nồng nhiệt?

 

Không thể trả lời thay từng người. Nhưng câu hỏi này giúp mỗi người tự kiểm tra động cơ của mình. Ta đang giữ tình nghĩa, hay đang giữ một mối quan hệ có thể tiếp tục sinh lợi? Ta quý con người ấy, hay quý những gì người ấy còn nắm trong tay?

 

Một bức ảnh chụp chung đôi khi cũng là cách gửi tín hiệu: chúng tôi vẫn ở đây, quan hệ vẫn còn, ảnh hưởng vẫn còn.

 

Nếu vậy, cuộc vui có thể góp phần phục hồi quyền lực xã hội cho một người trước cả khi cộng đồng có đủ thời gian nhìn thấy sự thay đổi của họ.

 

Điều đó đáng suy nghĩ bởi hình phạt và danh tiếng vận hành khác nhau. Hình phạt có thời hạn được xác định. Lòng tin cần được xây dựng lại bằng hành động. Sự ngưỡng mộ càng không tự động trở về cùng ngày cánh cửa nhà tù mở ra.

 

Người trẻ quan sát tất cả những điều ấy.

 

Các em nghe người lớn dạy phải sống ngay thẳng, nhưng lại thấy sự trọng vọng vẫn dành cho người nhiều tiền và nhiều quan hệ. Các em nghe nói sai phạm phải trả giá, nhưng lại thấy sau cái giá ấy, một người vẫn có thể bước vào giữa những lời ca tụng mà ít ai nhắc đến hậu quả.

 

Từ đó, một cách nghĩ nguy hiểm có thể hình thành: sai phạm chỉ là một rủi ro trên đường làm giàu; điều quyết định là sau cùng còn giữ lại được gì.

 

Khi ấy, tổn hại đã lan sang cách thế hệ sau lựa chọn cuộc sống.

 

Những người âm thầm sống đúng cũng nhận được một thông điệp buồn. Họ từ chối lợi ích bất chính, chấp nhận đi chậm, chịu thiệt để giữ nguyên tắc. Nhưng sự kính trọng của đám đông lại có thể dành cho người đã đi đường tắt, miễn người ấy vẫn còn đủ thế lực.

 

Một cộng đồng sẽ khó giữ được chuẩn mực nếu sự tử tế liên tục bị đối xử như một lựa chọn ít khôn ngoan.

 

---

 

Vậy chẳng lẽ những người được tung hô ấy đều bị oan?

 

Có lẽ câu hỏi còn nhức nhối hơn là: liệu người tung hô có thực sự quan tâm họ oan hay không?

 

Nếu có căn cứ oan sai, cần làm rõ bằng sự thật và chứng cứ. Nhưng nếu biết đã có sai phạm mà vẫn ngưỡng mộ chỉ vì người ấy còn giàu, còn mạnh, còn đem lại lợi ích, thì vấn đề nằm ở thước đo của chính người ngưỡng mộ.

 

Khi ấy, sự thật không bị hiểu nhầm. Nó bị đặt xuống dưới quyền lợi.

 

 

Không thể gọi cả xã hội là sai. Trong xã hội ấy còn có những người đang chịu hậu quả, những người lên tiếng, những người bền bỉ sống ngay thẳng. Nhưng sẽ có điều lệch lạc nếu chúng ta quá dễ dành hào quang cho người có ảnh hưởng, quá ít chú ý đến người chịu thiệt, và quá vội xem mọi câu hỏi về trách nhiệm là sự hẹp hòi.

 

Một xã hội trưởng thành cần đủ bao dung để người từng phạm tội có thể làm lại cuộc đời, đồng thời đủ công bằng để sự trở về ấy không che khuất những tổn thương còn tồn tại.

 

Người thân có thể mở cửa đón về. Bạn bè có thể đưa tay giúp đỡ. Cộng đồng có thể tạo cơ hội làm việc và sống tử tế. Còn sự kính trọng sẽ lớn lên từ những gì người ấy làm sau đó: nhận trách nhiệm đến đâu, khắc phục trong khả năng thế nào, đối diện với quá khứ ra sao.

 

Trở lại câu chuyện ở Đức, điều đáng suy ngẫm là khoảng cách giữa hai cộng đồng: cộng đồng nhớ những đóng góp mình đã nhận, và cộng đồng phải gánh những thiệt hại chung. Khoảng cách ấy có thể xuất hiện ở bất cứ đâu, kể cả trong cách nhìn của mỗi chúng ta.

 

Trước khi nâng ly và đăng một bức ảnh đầy tự hào, có lẽ nên dành một khoảnh khắc nghĩ đến những người không có mặt. Họ không ở trong khung hình. Nhưng phần mất mát của họ vẫn ở trong câu chuyện.