Giúp người là cái tâm, nhưng giúp sao cho đúng lại là cái tầm

Ngày còn làm báo, tôi từng tin rằng chỉ cần dấn thân là đủ. Tin rằng nếu mình đứng đủ gần sự thật, viết đủ thẳng, nói đủ mạnh, thì công lý sẽ tự tìm đường mà đi. Tôi đã đi rất nhiều, gặp rất nhiều phận người – từ những người dân thấp cổ bé họng, những doanh nhân lao đao vì cơ chế, cho đến những cán bộ tận tâm nhưng bị kẹt giữa quy trình và trách nhiệm. Khi đó, thứ dẫn tôi đi là cái tâm của người làm báo: thấy bất công thì không thể im lặng, thấy oan khuất thì phải lên tiếng.

Nhưng càng đi lâu, tôi càng nhận ra: lên tiếng thôi chưa đủ.

Có những bài báo được đăng, dư luận dậy sóng, nhưng rồi sự việc vẫn rơi vào im lặng. Có những nhân vật được “giải cứu” trên mặt báo, nhưng sau ánh đèn, họ vẫn loay hoay không biết đi đâu, làm gì tiếp theo, đối diện pháp luật ra sao. Tôi bắt đầu tự hỏi: Liệu mình đã thực sự giúp họ chưa, hay chỉ giúp họ được… chú ý trong chốc lát?

Chính những trăn trở đó đã đưa tôi rẽ sang một con đường khác – con đường nghiên cứu và tư vấn pháp luật.

Tôi nhận ra rằng, giúp người không chỉ là nói thay họ, mà là giúp họ có công cụ để tự bảo vệ mình. Nếu báo chí cho tôi khả năng phát hiện vấn đề, thì pháp luật cho tôi khả năng giải quyết vấn đề đến tận gốc. Và ở điểm giao nhau giữa hai lĩnh vực ấy, tôi hiểu sâu sắc hơn bao giờ hết câu nói: Giúp người là cái tâm, nhưng giúp sao cho đúng lại là cái tầm.

Ngày làm báo, cái tâm khiến tôi lao vào hiện trường. Ngày làm pháp lý, cái tầm buộc tôi phải dừng lại để phân tích.

Không còn là câu chuyện đúng – sai đơn giản, mà là đúng đến đâu, sai mức nào, trách nhiệm pháp lý nằm ở điểm nào, rủi ro phát sinh ở khâu nào, và con đường an toàn nhất là gì. Tôi học cách không vội vã kết luận, không để cảm xúc dẫn dắt giải pháp. Bởi trong pháp luật, một lời khuyên sai có thể khiến người khác trả giá bằng nhiều năm tù, bằng cả sự nghiệp, thậm chí là một gia đình tan vỡ.

Tôi từng gặp những người đến cầu cứu trong tâm thế tuyệt vọng, mong một “phao cứu sinh” tức thì. Nhưng giúp họ đúng không phải là hứa hẹn điều mình không kiểm soát được, mà là nói rõ sự thật, kể cả khi sự thật ấy không dễ nghe. Có vụ việc, giúp đúng là phải khuyên họ chấp nhận thiệt hại ở mức thấp nhất, thay vì nuôi hy vọng hão huyền. Có vụ việc, giúp đúng là phải khuyên họ dừng lại, không ký tiếp, không lao sâu thêm vào sai lầm.

Cái tâm khiến người ta muốn cứu ngay. Cái tầm nhắc người ta phải cứu đúng cách.

Khi thành lập và điều hành Viện Nghiên cứu Pháp lý & Công chúng ILPAI, tôi mang theo toàn bộ ký ức nghề báo của mình. Nhưng tôi cũng mang theo một kỷ luật mới: không để lòng tốt vượt rào pháp luật. ILPAI không sinh ra để “chạy việc”, “chạy án”, hay làm hài lòng cảm xúc nhất thời của bất kỳ ai. Chúng tôi chọn con đường khó hơn: nghiên cứu kỹ, tư vấn chậm, nói thẳng, và chịu trách nhiệm đến cùng với lời khuyên của mình.

Kinh nghiệm làm báo dạy tôi cách lắng nghe và đặt câu hỏi.

Kinh nghiệm làm pháp lý dạy tôi cách trả lời bằng hệ thống, bằng chuẩn mực, bằng giới hạn rõ ràng.

Tôi hiểu rằng, giúp người đúng không phải lúc nào cũng được cảm ơn. Có khi còn bị trách, bị giận, vì mình không nói điều họ muốn nghe. Nhưng nếu sau này họ tránh được một rủi ro lớn, một bản án nặng, một quyết định sai lầm, thì sự im lặng hôm nay lại trở thành giá trị.

Cái tầm còn nằm ở việc không biến sự giúp đỡ thành sự lệ thuộc.

Ngày làm báo, tôi từng thấy nhiều người quen với việc “nhờ báo chí”. Nhưng xã hội không thể vận hành bền vững nếu người dân chỉ trông chờ vào sự lên tiếng của người khác. Vì vậy, trong tư vấn pháp luật, tôi luôn nhấn mạnh: giúp là để họ tự đứng được, không phải để họ dựa mãi. Giúp là trao kiến thức, phương pháp, và lựa chọn – chứ không phải làm thay mọi quyết định.

Hành trình từ làm báo đến nghiên cứu và tư vấn luật cho tôi một cái nhìn trọn vẹn hơn về trách nhiệm xã hội. Nếu báo chí là tiếng chuông cảnh báo, thì pháp luật là hệ thống lan can. Chuông kêu để người ta tỉnh, lan can để người ta không ngã. Thiếu một trong hai, xã hội đều dễ tổn thương.

Hôm nay, ở cương vị Trưởng Viện ILPAI, tôi không còn chạy theo những tiếng vỗ tay ngắn hạn. Tôi chọn đo giá trị của sự giúp đỡ bằng hệ quả dài hạn: người được tư vấn có an toàn hơn không, doanh nghiệp có bền vững hơn không, cộng đồng có minh bạch hơn không.

Và tôi tin rằng, trong một xã hội đang chuyển động nhanh, lòng tốt nếu không đi cùng trí tuệ sẽ rất dễ bị lợi dụng. Chỉ khi cái tâm được dẫn dắt bởi cái tầm, sự giúp đỡ mới không phản tác dụng.

Giúp người là cái tâm – đó là điều giữ cho chúng ta còn nhân tính.

Giúp sao cho đúng là cái tầm – đó là điều giữ cho xã hội còn trật tự.

Với tôi, con đường từ làm báo đến làm pháp lý không phải là rẽ hướng, mà là đi sâu hơn vào cùng một sứ mệnh: giúp con người, nhưng giúp bằng cách khiến họ mạnh hơn, hiểu luật hơn, và đứng vững hơn trong chính cuộc đời mình.