Kiến tạo hệ sinh thái báo chí: Một góc nhìn thận trọng

Luật Báo chí (sửa đổi) vừa được Quốc hội thông qua đang thu hút nhiều thảo luận. Trong số đó, có quan điểm cho rằng điểm đột phá lớn nhất của luật nằm ở sự chuyển dịch tư duy: từ quản lý hành chính sang kiến tạo hệ sinh thái báo chí. Đây là một cách tiếp cận đáng suy ngẫm, nhất là trong bối cảnh truyền thông số đang làm thay đổi căn bản cách sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin.

 

Tôi chia sẻ với nhận định rằng không gian báo chí truyền thống đã không còn nguyên vẹn như trước. Mạng xã hội, nền tảng số, thuật toán và trí tuệ nhân tạo đã phá vỡ các “đường biên” cũ. Tin giả lan nhanh, cảm xúc lấn át lý trí, và niềm tin xã hội trở thành một dạng tài sản dễ tổn thương. Trong bối cảnh đó, nếu Nhà nước chỉ tiếp cận báo chí bằng các công cụ quản lý hành chính quen thuộc, thì báo chí chính thống khó giữ được vai trò dẫn dắt.

 

Tuy nhiên, từ góc nhìn của một người từng làm báo và hiện nghiên cứu pháp luật, tôi cho rằng cần tiếp cận khái niệm “kiến tạo hệ sinh thái báo chí” với sự thận trọng nhất định.

 

Trước hết, cần phân biệt rõ giữa chuyển dịch tư duy và thay đổi cấu trúc pháp lý. Một tư duy mới chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó được thể hiện bằng các cơ chế pháp lý cụ thể, có khả năng kiểm soát quyền lực và tạo ra động lực tích cực cho các chủ thể trong hệ sinh thái. Nếu chỉ dừng ở cách diễn đạt chính sách, mà không đi kèm những “van an toàn” đủ mạnh, thì ranh giới giữa kiến tạo và mở rộng quản lý là rất mong manh.

 

Việc phân tầng hệ thống báo chí và xác lập các cơ quan báo chí “chủ lực” là một ví dụ. Về mặt lý thuyết, mọi hệ sinh thái đều cần những trục thông tin đủ mạnh để dẫn dòng và tạo chuẩn mực. Nhưng trong thực tế, câu hỏi quan trọng không phải là có nên phân tầng hay không, mà là ai quyết định, theo tiêu chí nào, và có cơ chế giám sát độc lập hay không. Nếu tiêu chí chủ lực mang nặng tính hành chính, thì nguy cơ xuất hiện “độc quyền mềm” là điều cần được nhìn nhận thẳng thắn.

 

Một điểm khác thường được nhắc tới là vai trò của Nhà nước trong việc hỗ trợ, nuôi dưỡng báo chí. Ở góc độ nguyên tắc, coi báo chí là một loại hàng hóa công đặc biệt và có chính sách phát triển phù hợp là điều cần thiết. Nhiều quốc gia đã làm như vậy. Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy: hỗ trợ tài chính chỉ thực sự hiệu quả khi đi kèm cơ chế minh bạch, trách nhiệm giải trình cao và thiết chế giám sát độc lập. Nếu không, sự hỗ trợ rất dễ chuyển hóa thành lệ thuộc, làm suy yếu tính độc lập vốn là linh hồn của báo chí.

 

Việc đặt báo chí vào trung tâm của không gian mạng cũng cần được hiểu một cách đầy đủ. Trong khi báo chí phải gánh trách nhiệm xã hội và pháp lý ngày càng lớn, thì quyền kiểm soát thuật toán, dữ liệu và dòng tiền quảng cáo lại nằm chủ yếu trong tay các nền tảng xuyên biên giới. Nếu không có cơ chế phân bổ trách nhiệm công bằng, báo chí chính thống có thể trở thành chủ thể “chịu trách nhiệm nhiều nhất nhưng kiểm soát ít nhất”.

 

Tất nhiên, cần ghi nhận rằng Luật Báo chí (sửa đổi) cho thấy nỗ lực của Nhà nước trong việc thích ứng với một thế giới thông tin đã thay đổi căn bản. Giữ nguyên tư duy quản lý cũ trong bối cảnh mới chắc chắn không phải là lựa chọn an toàn. Nhưng cũng cần nói rõ: kiến tạo hệ sinh thái báo chí không chỉ là thiết kế cấu trúc, mà còn là thiết kế giới hạn quyền lực trong chính cấu trúc đó.

 

Ở giai đoạn này, có lẽ điều quan trọng nhất không phải là ca ngợi hay phủ định Luật Báo chí (sửa đổi), mà là tiếp tục thảo luận một cách bình tĩnh, thẳng thắn và có chiều sâu. Báo chí là hạ tầng của niềm tin xã hội. Mọi sự kiến tạo, nếu có, cần hướng tới việc củng cố niềm tin ấy, chứ không chỉ tạo ra một trật tự quản lý mới tinh vi hơn.